Osmanlı'da yenileşme hareketleri edebiyatı nasıl etkiledi?

146 gösterim
19 Eylül 2012 misafir sordu
3 Ekim 2012 düzenledi
osmanlı da yenileşme hareketleri edebiyatı nasıl etkiledi

1 cevap

0 oy
17 Şubat 2013 V For Vendetta cevapladı
Tanzimat yıllarına gelinceye kadar, Avrupa'da Rönesans adı verilen ilim, kültür, sanat ve teknik alanlardaki değişme, gelişme, daha Fatih Sultan Mehmet devrinden (1451-1481) itibaren, Osmanlı İmparatorluğu'nun ileri görüşlü bazı devlet adamlarının -sınırlı da olsa- dikkatini çekmiş bulunuyordu. Nitekim Avnî takma adıyla bir divan tertip edecek kadar Türkçeye hâkim oluşunun yanı sıra Yunanca, Sırpça, İtalyanca, Rumca gibi eski Avrupa dillerini de çok iyi bilen Fatih; İtalyan ressam Centile Bellini'yi İstanbul'a davetle bizzat resmini yaptırıyor, kendisini taltif ediyor ve ayrıca saraya diğer Batılı sanat, bilim adamlarını getirterek onlardan faydalanmanın yollarını araştırıyordu. Tabiî o arada, Avrupa'da yazılmış kültür eserleri de yavaş yavaş tanınıyordu. Böylece, 15. yüzyılın ikinci yansında Batı medeniyeti, o güne kadar, kendi içindeki kapalı dünyada yaşamaya alışmış bulunduğunu söyleyebileceğimiz imparatorluğa girmeye başlıyordu.

Kanunî Sultan Süleyman zamanında (1520-1566) ise, Türk-Fransız dostluk ilişkileri çerçevesinde gelişme gösteren Avrupa ile temas, özellikle, Fransız kültürünün memleketimize intikalinin hazırlık safhasını teşkil ediyordu.

Bu yoldaki ilk önemli adımlardan birisinin de Lâle Devri'nde (1718-1730) ve o devrin aydın, ileri görüşlü Padişahı Sultan III. Ahmet zamanında (1703-1730), kendisiyle aynı çizgideki sadrazamı Damat İbrahim Paşa tarafından atıldığını kaydedelim. Nitekim, Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi, Fransa'ya ilk defa olmak üzere elçi gönderilmiş (1720) ve onun bir yıl sonra kaleme aldığı Sefâret-nâme-i Fransa (1721) adlı eserle, Avrupa'nın önde gelen temsilcisi durumdaki Fransa; askerî amaçla yapılmış kalelerinden sanat merkezi durumundaki operalarına, resim atölyelerine, her derecedeki okullarından matbaa, fabrika ve botanik bahçelerine, gözlemevlerine, gündelik sosyal hayatına kadar içeriden tanınmaya başlamıştır. Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi'nin, birlikte Avrupa'ya götürdüğü oğlu Sait Mehmet Efendi (Paşa) ise, yurda döndükten sonra İbrahim Müteferrika ile ilk Türk matbaasını kurarak (1727) bu yolda önemli hizmetler görmüştür.

Ancak bütün bu olumlu gelişmelere karşılık, yeniliği bir türlü içine sindiremeyenlerin haince tertipleriyle patlak veren Patrona Halil isyanı (1730) sonunda, Sadrazam Damat İbrahim Paşa parçalanarak öldürülmüş, Sultan III. Ahmet de tahtından indirilmek suretiyle bu aydınlık devreye kalın, karanlık bir perde çekilmiştir.

Sultan I. Mahmut zamanında (1730-1754), vezirlik payesi almak üzere Topkapı Sarayı'na gelen Patrona Halil, bütün adamlarıyla birlikte yakalanarak öldürüldü ve böylece devlet idaresi yeniden eski düzenli ortamına girmeye başladı. Onunla başlamak ve III. Mustafa devrinde (1757-1774) devam etmek üzere hazine yeniden yoluna konulmaya, Avrupa usulü topçu taburları kurulmaya, yeni askerî kışlalar, kaleler yapılmaya başlanmış, 1773'de Mühendishâne-i Bahr-i Hümâyûn adı altında hemen tamamen Fransız tekniğine dayalı olarak bir Deniz Harb Okulu açılmıştır.

18. yüzyılın sonlarında ise; ileri görüşlü, yenilikçi padişah hüviyetiyle temayüz etmiş bulunan Sultan III. Selim zamanında (1789-1807), artık bozulmaya başlayan Yeniçeri Ocağı'na karşı, büyük bir cesaretle Nizam-ı Cedîd adlı Avrupaî tarzda yeni ordu teşkilatı kuruldu (1793). Burada, Fransız metotları çerçevesinde, Batılı harb teknikleri öğretilmeye başlandı. Bütün bu gelişmelere bağlı olarak ülkemizde Fransızca öğrenenlerin sayılarında dikkati çeker ölçüde artışlar oldu. Osmanlı Ordusu'nun teknik sınıflarını oluşturan Lâğımcı, Topçu ve Humbaracı Ocakları için yeniden yapılanmayı sağlayacak nizâmnâmeler hazırlandı. Osmanlı Donanması'nın da yeni düzeyi için Tersane Nizamı adıyla bir yönetmelik hazırlandı. Daha önce kurulmuş bulunan Mühendishâne-i Bahrî Hümayun genişletildiği gibi, yanında ayrıca bir de Mühendishâne-i Berrî-i Hümayun adıyla Kara Harb Okulu açıldı. Levent Çiftliği'nde yapılan kışlalarda, Nizam-ı Cedîd askerleri Avrupa usulü sistemlerle eğitilmeye başlanıldı. Bunların masraflarını karşılamak için ise, İrâd-ı Cedîd isimli yeni bir hazine tesis edilerek, buraya gelir sağlamak üzere yeni vergiler konuldu. Yine bizzat padişahın emriyle Agâh Efendi Londra'ya, Esseyid Ali Efendi Fransa'ya, Münîb Efendi de Avusturya'ya daimi elçi olarak gönderildi. Özetle idarî, siyasî ve sosyal alanlarda Avrupaî sistem ve anlayışın hakim kılınması yolunda çok ciddi adımlar atılmaya başlandı. Ancak; bizzat III. Selim'in yönlendirdiği bu hamleleri de, -tıpkı Sultan III. Ahmet döneminde olduğu gibi- bazı mutaassıp çevreler hazmedemedi. Nihayet iç ve dış tahriklerle, zaten saraya karşı kesin tavrı olan Yeniçeriler isyan etti. O arada vuku bulan Kabakçı Mustafa İsyanı (25 Mayıs 1807) neticesinde III. Selim, kan dökülmesini önlemek için Nizam-ı Cedîd askerini isyancılara karşı kullanmaktan çekindiği gibi, ellerine -tabiî istemeyerek- Nizam-ı Cedîd'in kaldırıldığını bildiren bir ferman verdi. Buna rağmen, padişahın kendilerini muhakkak ortadan kaldıracağını bilen isyancılar, onu tahttan indirerek yerine IV. Mustafa'yı çıkardılar. Islahat, yani yenilik taraftarlarının teşviki ile Alemdar Mustafa Paşa İstanbul'a gelerek Topkapı Sarayı'na girdi. IV. Mustafa, tahtını kaybetmek endişesiyle, III. Selim'in öldürülmesini emretti. Babası I. Abdülhamit'in aydınlık meziyetlerinden mahrum bulunan IV. Mustafa'nın, yeniliğe karşı olan bu grupla sırf tahtı uğruna işbirliğine gitmiş olması, imparatorluğun bilhassa idarî sahada Batılılaşması yolunda indirilen büyük darbelerden birisini teşkil etmiştir. Bunun üzerine; aydın fikirli, ileri görüşlü, İlhamı takma adıyla şiirler yazacak, besteler yapacak kadar duygulu, ince, zarif bir devlet adamı olan III. Selim, âsilerin elinde şehit düştü. Böylece, yenileşme yolundaki bu gayret yüklü samimi teşebbüslerle dolu döneme de son verilmiş oldu.

İlgili sorular

2 cevap 303 gösterim
2 cevap 142 gösterim
1 cevap 214 gösterim
Okula Destek'e hoş geldiniz!

Sorun, cevaplayın ve okul eğitiminize destek olan soru-cevap platformumuzu geliştirin.

Teşekkürler!
...