ünsüz türemesi
Bazı bileşik sözcükler oluşurken araya bir ünsüz türer buna ünsüz türemesi denir .
örneğin :AF--HİS--ZAN--RED gibi sözcükler mesala türerken bileşik sözcük olurken [et--ol ]yani etmek olmak gibi şekilde türerler
AF--ET{AFFET} BURDA BİR TANE DAHA {F] TÜREDİ
HİS--ET{HİSSET} BURDA [S] TÜREDİ
ZAN---ET{ZANNET}BURDA [N] TÜREDİ
Ünsüz Türemesi
Türkçe’de iki ünlü yan yana bulunmaz. Bundan dolayı iki ünlü arasına bir ünsüz girer. Bu olaya “ünsüz türemesi” denir.
a) İki ünlünün yan yana bulunduğu bazı kelimelerde araya “y” sesi girer.
Örnek: fiat > fiyat, zaif > zayıf
b) Anadolu ağızlarında, konuşma esnasında bazı kelimelerin önünde “y” ve “h” ünsüzleri türer.
Örnek: ayva > havya, avlu > havlu,
c) Ünlü ile biten bir kelimeye, ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde “y” kaynaştırma ünsüzü ile, “n” zamir n’si türer.
Örnek: su-un > suyun, bekle-in > bekleyin, şu-a > şuna
d) “etmek, olmak” yardımcı fiilleri de bazen ünsüz türemesine yol açar.
Örnek: his-etmek > hissetmek, af-etmek > affetmek, zan-etmek > zannetmek
e) Pekiştirme sıfatları oluşturulurken de m, p, r, s ünsüzleri türer.
Örnek: pe-pembe > pespembe, ko-koyu > kopkoyu
Gökyüzü bugün masmavi olacak, açık pırıl pırıl.
ÖĞRETİM TEKNİKLERİ
Ünsüz Yumuşamasını Öğretmeye Yönelik Uygulama
Halk ve Sanatçı Uygulaması
a, e, ı, i, u, ü, o, ö : Ünlüler
b, c, d, g : Süreksiz yumuşak ünsüzler
p, ç, t, k : Süreksiz sert ünsüzler
Çocuklara ünlüler sanatçı, ünsüzler ise halk olarak anlatılacak. Çocuğa ( sinirli ) sert ( süreksiz ) ünsüzlerle biten bir kelimeye, ünlü bir harf eklenince – yani sinirli halkın yanına sanatçı gelince – sert olan ünsüzlerin, yumuşayacağı anlatılmalıdır.
Örnek: ağacı < ağaç – ı , kitabı < kitap – ı
Ses Düşmesi ya da Ses Türemesine Yönelik Uygulama
Öğrencilere verilen örneklerde düşen ya da türeyen harfler koyu bir şekilde yazılarak gösterilebilir.
Harfleri onların boyamaları istenebilir.
Örnek: bağrımı < bağır – ı – mı, göğsümü < göğüs – ü – mü
daracık < dar – cık, bekleyin < bekle – in
Ünlü Daralmasına Yönelik Uygulama
İki adet kutu çizeriz. Birine dar ünlüleri, diğerine de yapmalarını isteyeceğimiz kelimeleri yazarız. Kelimelere uygun eki getirdiklerinde hangi dar ünlü gelecekse, o harfle ( dar ünlüyle ) kelimeyi eşleştirmelerini isteriz.
SORULAR
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde herhangi bir ses olayına rastlanmaz?
A) Bu hikâyeyi Memduh Şevket Esendal’ın kitabında okumuştum.
B) Sabahtan beri top oynuyorsun, hiç bıkmadın mı?
C) Köstebekler koklayarak yönlerini bulurlar.
D) Her şiir yazan şair değildir.
E) Ayrı ayrı yerlerde oturmayınız lütfen!
Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ünlü düşmesi vardır?
ağacı
ruhani
burnunu
defterin
havlusu
Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ünlü türemesi vardır?
A) azıcık
B) saati
C) dolabı
D) tren
E) zannetti
Aşağıdaki altı çizili kelimelerin hangisinde ünlü daralması vardır?
Masadaki kitap senin mi?
Karşıdan annem ile babam geliyor.
Annelerini kaybeden çocuklar hüngür hüngür ağlıyor.
Yarın yine okula gideceğim, canım daralıyor ya!
Neden saçların beyazlamış arkadaş.
Aşağıdaki kelimelerde bulduğunuz ses olaylarını karşılarına yazınız.
affetmek………………………..
yıkıyor………………………….
ağzı…………………………….
simidi………………………….
boynu…………………………..
Aşağıdaki altı çizili kelimelerin hangisindeki ses olayı diğerlerinden farklıdır?
A) Yaşamak ölmekten hazin geliyor.
B) Mutlaka bırakıp gidecek birgün.
C) Bu sorunun cevabını sonra vereceğim.
D) Armudun iyisini ayılar yermiş.
E) Çocuğu kocaman oldu hala yürümüyor.
“Çocuğun ağzında öyle çok yara var ki acısını ben bile hissettim.” Cümlesindeki altı
çizili kelimelerde sırasıyla hangi ses olayları vardır?
Ünsüz yumuşaması – Ünlü türemesi – Ünsüz düşmesi
Ünsüz benzeşmesi – Ünlü türemesi – Ünsüz yumuşaması
Ünlü türemesi – Ünsüz benzeşmesi – Ünsüz türemesi
Ünsüz benzeşmesi – Ünlü düşmesi – Ünlü daralması
Ünsüz yumuşaması – Ünlü düşmesi – Ünsüz türemesi
“Başyazar Falih Rıfkı ne yapacağını bilmiyordu.” Cümlesindeki altı çizili kelimede
hangi ses olayı vardır?
Ünsüz benzeşmesi
Ünsüz yumuşaması
Ünsüz düşmesi
Ünlü düşmesi
Ünlü türemesi
Aşağıdaki kelimelerin hangisinde hem ünsüz türemesi, hem de ünsüz yumuşaması
vardır?
direncim
masmavi
hukuku
affediyorum
gözlükçü
10) Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ünlü daralması yoktur?
A) özlüyor
B) bekliyor
C) gülüyor
D) ağlıyor
E) oynuyor
11) Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ses olayı yoktur?
kitabını
çantasını
burnunu
gökten
kahvaltı
12) Aşağıdaki kelimelerin hangisindeki ses olayı diğerlerinden farklıdır?
güpegündüz
emir
ilif
akıl
sabır
13) “Dövüşmeden oynuyoruz annecim!” Cümlesindeki altı çizili kelimede görülen ses
olayları aşağıdaki altı çizili kelimelerin hangisinde görülmektedir?
Sen gidedur, biz peşinden geliyoruz.
Birine “Seni seviyorum.” diyebilmek cesaret ister.
Yurtta kalıyorlar; ama hiç yurtta görmedim.
Birilerini beklemek beni deli ediyor.
Anne ve babandan bir şeyler gizliyor olmak çok kötü.
14) “Bir iki saatten beri kasıkları çatlamakta olduğu halde sırf kıskançlığından dolayı,
yerinden kımıldamaz ve Şehlevend’i bir dakikacık olsun Hüseyin ile yalnız bırakmazdı.”
Cümlesindeki altı çizili kelimelerde sırasıyla hangi ses olayları vardır?
Ünsüz benzeşmesi - Ünsüz benzeşmesi - Ünsüz benzeşmesi
Ünsüz benzeşmesi - Ünsüz benzeşmesi – Ünsüz yumuşaması
Ünsüz yumuşaması – Ünsüz yumuşaması - Ünsüz benzeşmesi
Ünsüz yumuşaması - Ünsüz yumuşaması - Ünsüz yumuşaması
Ünsüz benzeşmesi - Ünsüz yumuşaması – Ünsüz benzeşmesi
15) Aşağıdaki kelimelerde bulduğunuz ses olaylarını karşılarına yazınız?
ayağı …………….
gözlüyor ……………..
reddetmek …………….
gözlükçü ……………..
kıpkırmızı…………….
16) Aşağıdaki altı çizili kelimelerin hangisindeki ses olayı diğerlerinden farklıdır?
Seni sana anlatamam isyan edersin.
Aşkın ateşten gömlek.
Herkesin bir kitaplığı olması lazım.
Terliğim yırtıldı yeni terlik almam gerek.
Derdime derman neyler.
17) “Gözler kalbin aynasıdır.” Cümlesindeki altı çizili kelimede görülen ses olayı
aşağıdaki altı çizili kelimelerin hangisinde yoktur?
Kalbinde yer etmek için oraya demir atacağım.
Güzelliğin on par etmez içimdeki aşk olmasa.
Gideceğimi bildiği halde gelmedi.
Verdiği demeçten sonra ne halt yediğini anladım.
Yediğin önünde, yemediğin arkanda.
18) Aldanma çocuksu mahzun yüzüne,
Mutlaka terk edip gidecek birgün.
Kanma sever gibi göründüğüne,
Seni sevmiyorum diyecek birgün.
Yukarıdaki şiirde toplam kaç adet ses olayı vardır?
0
1
2
3
4
19) Ey gül dalı, gül dalı
Oldum sana sevdalı
Gittiğin günden beri
Sinem aşkınla dağlı.
Yukarıdaki şiirde altı çizili sözcükte yer alan ses olayı aşağıdaki kelimelerden
hangisinde vardır?
yerdi
merdi
gerdi
gitti
geldi
20) Aşağıdakilerden hangisi yanlış yazılmıştır?
kartı
katı
tatı
saati
kutu
CEVAPLAR
D 11) B
C 12) C
A 13) E
C 14) B
A) Ünsüz türemesi 15) A) Ünsüz yumuşaması
B) Ünlü daralması B) Ünlü daralması
C) Ünlü düşmesi C) Ünsüz türemesi
D) Ünsüz yumuşaması D) Ünsüz benzeşmesi
E) Ünlü düşmesi E) Ünsüz türemesi
A 16) B
E 17) D
B 18) D
D 19) B
10) C 20) C