Türk tarihinin en parlak dönemlerinden biri olan Göktürkler hakkında bilgi edinmek istemeniz harika. Göktürkler, adını tarihe altın harflerle yazdırmış, Türk adını ilk kez devlet ismi olarak kullanan büyük bir imparatorluktur. Gelin, bu kadim Türk devletinin önemli özelliklerine birlikte göz atalım:
1. Kuruluşu ve Yükselişi (I. Göktürk Kağanlığı):
Göktürk Kağanlığı, 552 yılında Bumin Kağan önderliğinde kurulmuştur. Juanjuan (Avar) Kağanlığı'na son veren Göktürkler, kısa sürede Orta Asya'dan Karadeniz'e kadar uzanan geniş bir coğrafyaya hakim olmuşlardır. Bumin Kağan'ın ölümünden sonra yerine geçen Mukan Kağan ve Batı kanadını yöneten İstemi Yabgu dönemlerinde devlet en güçlü zamanlarını yaşamıştır. Bu dönemde İpek Yolu ticaretini kontrol altına almak için Sasanilerle ve Bizans'la diplomatik ilişkiler kurmuşlardır. Göktürk devleti, genellikle doğu ve batı olmak üzere iki kanatlı bir yapıya sahipti; doğuyu kağan, batıyı ise yabgu unvanlı bir yönetici idare ederdi.
2. Kültür ve Toplum:
- Devlet Geleneği: Göktürkler, güçlü bir devlet ve ordu geleneğine sahiptiler. "İl" (devlet) ve "Töre" (yasa) kavramları, devlet yönetiminde ve toplum düzeninde merkezi bir rol oynuyordu.
- Din: Temel inançları Gök Tanrı (Tengri) inancıydı. Bu inanç, tek bir yüce yaratıcıya odaklanan ve doğa güçlerine saygı duyan bir yapıya sahipti.
- Dil ve Yazı: En önemli miraslarından biri, Türk dilinin ilk yazılı örnekleri olan Orhun Yazıtları'dır. Bu yazıtlar, Göktürk alfabesiyle yazılmış olup, Bilge Kağan, Kül Tigin ve vezir Tonyukuk adına dikilmiştir. Yazıtlarda Türk milletinin varoluş mücadelesi, devlet yönetimi bilgeliği ve gelecek nesillere öğütler yer alır.
- Ekonomi: Bozkır hayvancılığı temel geçim kaynağıydı. İpek Yolu üzerindeki kontrol, Göktürklerin önemli ekonomik güçlerden biri olmasını sağlamıştır.
3. Çöküş ve Yeniden Kuruluş (II. Göktürk Kağanlığı):
I. Göktürk Kağanlığı, iç karışıklıklar ve Çin'in baskıları sonucunda 630 yılında yıkılarak Çin egemenliğine girmiştir. Ancak Türk milleti esareti kabul etmemiş, bağımsızlık mücadelesini sürdürmüştür. 681 yılında Kutluk Kağan (İlteriş Kağan) önderliğinde yeniden bağımsızlıklarını kazanarak II. Göktürk Kağanlığı'nı (Kutluk Devleti) kurmuşlardır. Bu dönemde özellikle Bilge Kağan, Kül Tigin ve vezir Tonyukuk'un önderliğinde devlet yeniden güçlenmiş, kültürel ve siyasi açıdan zirveye ulaşmıştır.
4. Mirası:
Göktürkler, Türk tarihinde sadece "Türk" adını devlet ismi olarak kullanan ilk devlet olmalarıyla değil, aynı zamanda Türklerin devlet geleneğinin, ordu teşkilatının ve en önemlisi yazılı Türk dilinin temellerini atmalarıyla da büyük bir öneme sahiptir. Orhun Yazıtları, bugün dahi Türk milletinin kimliğini, tarihini ve kültürünü anlamak için paha biçilmez bir kaynaktır. Göktürkler, kendilerinden sonra gelen Türk devletlerine ilham kaynağı olmuş, Türklerin bozkırda kurduğu güçlü medeniyetin en güzel örneklerinden birini teşkil etmiştir.