Kuduz, adını taşıdığı virüsün (kuduz virüsü) neden olduğu tek, ancak oldukça ciddi ve neredeyse her zaman ölümcül seyreden bir hastalıktır. Yani kuduz, başka hastalıkların sebebi değil, bizzat kendisi bir hastalıktır ve insan vücudunda belirli bir dizi semptom ve tabloya yol açar.
Kuduz virüsü, genellikle enfekte hayvanların (köpek, kedi, yarasa, tilki, rakun gibi memeliler) ısırması veya tırmalaması yoluyla, virüs içeren salyalarının açık bir yara veya mukoza zarı (göz, burun, ağız) ile teması sonucu insanlara bulaşır. Virüs vücuda girdikten sonra sinir sistemi yoluyla beyne doğru ilerler ve orada çoğalarak hastalığın belirtilerini ortaya çıkarır.
Kuduz hastalığının insanlarda neden olduğu temel tablo ve aşamaları şunlardır:
- Kuluçka Dönemi (İnkübasyon): Virüs vücuda girdikten sonra, belirtilerin ortaya çıkmasına kadar geçen süredir. Bu süre, virüsün vücuda girdiği yere, ısırığın şiddetine ve virüs yüküne bağlı olarak birkaç günden bir yıla kadar değişebilir, ancak genellikle birkaç hafta veya ay sürer. Bu dönemde herhangi bir belirti görülmez.
- Prodromal Dönem (Başlangıç Belirtileri): Beyne ulaşan virüsün ilk etkileriyle ortaya çıkan, genellikle grip benzeri belirtilerdir. Bunlar; ateş, baş ağrısı, halsizlik, iştahsızlık, bulantı ve kusma olabilir. Ayrıca ısırık bölgesinde ağrı, kaşıntı, uyuşma veya karıncalanma gibi hissedilebilir rahatsızlıklar da görülebilir.
- Akut Nörolojik Dönem (Sinir Sistemi Belirtileri): Bu, hastalığın en belirgin ve yıkıcı evresidir. Kuduzun iki ana formu bu dönemde ortaya çıkar:
- Saldırgan (Ensefalitik) Kuduz: Hastaların yaklaşık %80'inde görülür. Aşırı hareketlilik, ajitasyon, saldırgan davranışlar, halüsinasyonlar, konfüzyon (zihin karışıklığı) ve uyku bozuklukları gözlenir. Bu formun en tipik belirtileri, sudan korkma (hidrofobi) ve hava akımından korkma (aerofobi) ile kendini gösteren ağrılı kas spazmlarıdır. Yutkunma güçlüğü ve aşırı salya akışı da yaygındır.
- Felçli (Paralitik) Kuduz: Daha az yaygın olan bu formda, kas güçsüzlüğü ve felç ön plandadır. Hastalık ısırık bölgesinden başlayarak vücuda yayılan felçle kendini gösterir. Saldırganlık veya hidrofobi gibi dramatik belirtiler daha az görülür. Bu formda hasta komaya daha yavaş girer.
- Koma ve Ölüm: Akut nörolojik belirtiler başladıktan sonra hastalık hızla ilerler. Hastaların solunum kaslarının felç olması veya diğer merkezi sinir sistemi yetmezlikleri nedeniyle komaya girer ve tedavi edilmezse (belirtiler başladıktan sonra etkili bir tedavi yoktur) genellikle 7-10 gün içinde hayatını kaybederler.
Özetle, kuduz virüsü vücuda girdiğinde, merkezi sinir sistemini hedef alarak yukarıda belirtilen aşamalarla ilerleyen, tek ve son derece tehlikeli bir hastalığa neden olur. Bu nedenle kuduz, belirtileri ortaya çıkmadan önce aşı ve yara bakımı gibi yöntemlerle (post-ekspozisyon profilaksisi) önlenmesi hayati önem taşıyan bir hastalıktır.