Yeryüzü şekilleri, Dünya'nın katı yüzeyinde doğal süreçlerle oluşmuş, farklı büyüklük ve biçimlerdeki tüm yükselti ve çukurluklardır. Dağlardan ovalara, platolardan vadilere kadar uzanan bu doğal oluşumlar, gezegenimizin dış görünüşünü belirleyen temel unsurlardır. Yeryüzü şekilleri, hem iç (tektonik hareketler, volkanizma) hem de dış (akarsular, rüzgarlar, buzullar) kuvvetlerin milyonlarca yıl süren etkileşimi sonucunda meydana gelir.
Başlıca yeryüzü şekillerini şöyle sıralayabiliriz:
-
Dağlar: Çevrelerine göre belirgin şekilde yüksek, eğimli yamaçlara ve genellikle sivri tepelere sahip büyük kütlelerdir. Genellikle kıvrılma (orojenez) veya kırılma (faylanma) gibi iç kuvvetlerle oluşurlar. Örnek olarak Türkiye'deki Toros Dağları veya dünyadaki Himalayalar verilebilir.
-
Ovalar: Geniş alan kaplayan, düz veya hafif eğimli, alçak arazilerdir. Akarsuların taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle (delta ovası, taban seviyesi ovası) ya da tektonik çöküntülerle oluşabilirler. Tarım ve yerleşim için elverişli olmalarıyla bilinirler. Türkiye'deki Çukurova, bu türden önemli bir örnektir.
-
Platolar: Çevrelerine göre yüksekte yer alan, akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış geniş düzlüklerdir. Akarsu aşındırmasıyla veya volkanik örtülerin zamanla aşınmasıyla oluşabilirler. İç Anadolu'daki Obruk Platosu veya Erzurum-Kars Platosu, platolara iyi birer örnektir.
-
Vadiler: Akarsuların veya buzulların aşındırmasıyla oluşmuş, iki yanı yamaçlarla çevrili, genellikle uzun ve dar çukurluklardır. Vadi şekilleri (V, U, boğaz) oluşum süreçlerine göre farklılık gösterir.
-
Göller: Karalar üzerindeki çukurlukları dolduran, durgun su kütleleridir. Tektonik hareketler, volkanik patlamalar, buzullar veya karstik erime gibi farklı süreçlerle oluşabilirler. Van Gölü, Tuz Gölü gibi Türkiye'de birçok farklı türde göl bulunur.
-
Adalar ve Yarımadalar: Dört tarafı sularla çevrili kara parçalarına ada (Kıbrıs, Gökçeada), üç tarafı sularla çevrili, bir tarafı karaya bağlı kara parçalarına ise yarımada (Anadolu Yarımadası, Gelibolu Yarımadası) denir.
Yeryüzü şekilleri, sadece coğrafi birer özellik olmakla kalmaz, aynı zamanda iklimi, bitki örtüsünü, hayvan yaşamını ve insan faaliyetlerini (tarım, yerleşim, ulaşım, sanayi) doğrudan etkileyen önemli faktörlerdir. Bu çeşitlilik, gezegenimizi eşsiz ve yaşanılır kılmaktadır.