Türkçede fiiller (eylemler), cümlelerin temel yapı taşlarından biridir ve bir hareket, durum veya oluş bildiren kelimelerdir. Fiillerin sınıflandırılması, onların anlamlarını ve cümledeki görevlerini daha iyi anlamamızı sağlar. Genel olarak fiiller, iki ana başlık altında incelenir:
- Anlamlarına Göre Fiiller
- Yapılarına Göre Fiiller
1. Anlamlarına Göre Fiiller
Fiiller, bildirdikleri işin niteliğine göre üçe ayrılır:
-
İş (Kılış) Fiilleri: Bir öznenin kendi isteğiyle gerçekleştirdiği, bir nesneye etki eden eylemlerdir. "Neyi?", "Kimi?" sorularına cevap verirler. Bu fiillerde bir iş yapılır ve bu işten etkilenen bir varlık (nesne) vardır.
Örnekler: okumak (kitabı okumak), yazmak (mektubu yazmak), kırmak (camı kırmak), sevmek (onu sevmek).
-
Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında, kendiliğinden veya zamanla gerçekleşen, bir durumdan başka bir duruma geçişi anlatan eylemlerdir. Bu fiillerde genellikle bir "değişim" söz konusudur.
Örnekler: sararmak (yapraklar sarardı), uzamak (saçları uzadı), büyümek (çocuk büyüdü), yaşlanmak, paslanmak.
-
Durum Fiilleri: Öznenin içinde bulunduğu durumu anlatan, genellikle iradeye bağlı olan ancak bir nesneye etki etmeyen eylemlerdir. "Ne?", "Nasıl?" sorularına cevap verebilirler ancak "Neyi?", "Kimi?" sorularına cevap vermezler.
Örnekler: uyumak, oturmak, gülmek, ağlamak, koşmak, beklemek.
2. Yapılarına Göre Fiiller
Fiiller, kelime yapısı bakımından üçe ayrılır:
-
Basit Fiiller: Herhangi bir yapım eki almamış, sadece bir kökten veya gövdeden oluşan fiillerdir. Çekim eki alabilirler ama yapılarını değiştirmezler.
Örnekler: gelmek, gitmek, sevmek, görmek, bakmak. (Gel-di, git-eceğim, sev-iyor-um)
-
Türemiş Fiiller: Fiil kök veya gövdelerine ya da isim kök veya gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. Yapım eki, kelimenin anlamını veya türünü değiştirir.
Örnekler:
- İsimden türeyenler: göz-le-mek, baş-la-mak, su-sa-mak, iyi-leş-mek.
- Fiilden türeyenler: yaz-dır-mak, gör-ün-mek, gel-iş-mek, oku-t-mak.
-
Birleşik Fiiller: İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir. Bunlar da kendi içinde üçe ayrılır:
-
Kurallı (Özel) Birleşik Fiiller: Belirli kurallarla ve kalıplarla oluşturulan fiillerdir. Daima bitişik yazılırlar.
- Yeterlik Fiili (-e bilmek): yapabilmek, gidebilmek (gücü yetme, olasılık)
- Tezlik Fiili (-i vermek): gidivermek, yazıvermek (çabukluk, kolaylık)
- Süreklilik Fiili (-e kalmak, -e durmak, -e gelmek): bakakalmak, süregelmek (eylemin devamlılığı)
- Yaklaşma Fiili (-e yazmak): düşeyazmak, öleyazmak (neredeyse gerçekleşme)
-
Yardımcı Fiillerle Kurulan Birleşik Fiiller: Bir isimle "etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak" yardımcı fiillerinin birleşmesiyle oluşur. Ses olayı (ses düşmesi, türemesi) varsa bitişik, yoksa ayrı yazılırlar.
Örnekler: yardım etmek (ayrı), hasta olmak (ayrı), hissetmek (bitişik - ses türemesi), kaybolmak (bitişik - ses düşmesi).
-
Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller: Genellikle bir isimle bir fiilin anlamca kaynaşarak oluşturduğu deyimleşmiş fiillerdir. Genellikle ayrı yazılırlar.
Örnekler: göz gezdirmek, kulak kabartmak, akıl sır ermemek, küplere binmek.
Gördüğün gibi fiiller, hem anlamları hem de yapıları bakımından farklı özelliklere sahiptir. Bu sınıflandırmaları bilmek, cümleleri daha doğru kurmamıza ve Türkçeyi daha etkili kullanmamıza yardımcı olur.