Ampul ve pilin icadından çok önceki dönemler, yani 17. ve 18. yüzyıllar, elektriğin bilimsel bir olgu olarak yeni yeni keşfedilmeye başlandığı, ancak bugünkü anlamda "elektrik devresi" ve "elektrik enerjisi kullanımı" kavramlarından çok uzak olunan bir zamandı.
O dönemde elektrik, daha çok "statik elektrik" olarak biliniyordu ve bugünkü gibi sürekli bir akım sağlayacak kaynaklar (pil) veya bu akımı ışığa dönüştürecek araçlar (ampul) yoktu. Peki, o dönemde elektrik deneylerinde veya "devrelerinde" neler kullanılıyordu?
İşte o dönemdeki temel bileşenler ve kullanım amaçları:
-
Sürtünme ile Elektrik Üreten Makineler (Elektrostatik Jeneratörler):
- İlk Kaynak: Elektriğin ilk gözlemlendiği ve üretildiği yöntem, kehribar (amber) gibi bazı maddelerin yün veya ipek gibi kumaşlarla sürtünmesiydi. Bu sürtünme, statik elektrik yükü oluşturuyordu.
- Gelişmiş Makineler: 17. yüzyılın ortalarından itibaren Otto von Guericke gibi bilim insanları, daha fazla statik elektrik üretebilen ilk elektrostatik makineleri geliştirdiler. Bu makineler genellikle, elle döndürülen ve bir bez parçasıyla sürtülen büyük kükürt veya cam kürelerden oluşuyordu. Bu sürtünme sayesinde yüksek gerilimli, ancak anlık ve düşük akımlı statik elektrik üretiliyordu.
-
Leyden Şişesi (Elektrik Depolayıcı):
- 1745 yılında icat edilen Leyden Şişesi, o dönemin en önemli buluşlarından biriydi. Bu, statik elektriği depolayabilen basit bir kapasitördü.
- Yapısı: Genellikle bir cam şişenin iç ve dış yüzeyleri metal folyo ile kaplıydı. Cam, yalıtkan görevi görürken, metal folyolar elektrik yüklerini tutuyordu.
- Kullanımı: Elektrostatik jeneratörden üretilen yük, Leyden Şişesi'nde depolanır ve daha sonra ani, güçlü bir kıvılcım veya şok şeklinde boşaltılabilirdi. Bu, elektriğin "depolanabilir" olduğunu gösteren ilk adımdı.
-
İletkenler:
- O dönemde metal teller (bakır, pirinç gibi), zincirler ve hatta ıslak ipler gibi malzemeler, Leyden Şişesi'nden gelen ani elektrik deşarjlarını bir noktadan diğerine taşımak için kullanılıyordu.
- Örneğin, Leyden Şişesi'nden alınan elektrik şokları, el ele tutuşan insanlar zinciri üzerinden geçirilerek gösteriler yapılırdı. Bu, elektriğin insanlar ve diğer maddeler üzerindeki etkilerini göstermek içindi.
-
Elektroskoplar:
- Elektriğin varlığını ve yükün işaretini (pozitif veya negatif) tespit etmek için kullanılan basit aletlerdi. Genellikle metal bir çubuk ve ucunda iki ince metal yapraktan oluşurdu. Yüklü bir cisim yaklaştırıldığında, yapraklar birbirini iterek açılırdı.
Özetle, ampul ve pil icat edilmeden önce "elektrik devresi" dediğimiz şeyler, bugünkü anlamda bir enerji kaynağı ve sürekli çalışan bir alıcıdan oluşan sistemler değildi. Daha çok, sürtünme ile statik elektrik üreten makineler, bu elektriği anlık olarak depolayan Leyden Şişeleri ve bu anlık deşarjları ileten metal tellerden oluşan deney düzenekleriydi. Bu düzenekler, elektriğin temel prensiplerini anlamak, gözlemlemek ve gösteriler yapmak amacıyla kullanılıyordu.