Kültür ordusu, kelime anlamıyla gerçek bir askerî birlik değil, toplumun kültürel ve entelektüel gelişimini sağlamak, yaymak ve korumak amacıyla bir araya gelmiş; öğretmenler, sanatçılar, yazarlar, bilim insanları ve aydınlar gibi bireylerden oluşan mecazi bir kavramdır. Bu kavram, genellikle bir ulusun veya toplumun kalkınma sürecinde, askerî güç kadar kültürel gücün de önemini vurgulamak için kullanılır.
Bir "kültür ordusunun" temel amacı şunlardır:
- Eğitim ve Aydınlanma: Toplumu cehaletten kurtarmak, bilgi ve bilimle aydınlatmak.
- Değerlerin Yayılması: Millî, evrensel veya belirli bir ideolojinin temel değerlerini, ilkelerini ve düşüncelerini geniş kitlelere ulaştırmak.
- Sanat ve Edebiyatın Gelişimi: Sanatsal üretimi teşvik etmek, estetik anlayışı geliştirmek ve kültürel mirası zenginleştirmek.
- Kültürel Kimliğin Korunması: Bir toplumun kendine özgü kültürel değerlerini, dilini, geleneklerini ve sanatını gelecek nesillere aktarmak ve dış etkilerden korumak.
- Toplumsal Dönüşüm: Bir ülkenin modernleşme, çağdaşlaşma veya belirli bir devrim sürecinde, fikrî ve kültürel değişimi sağlamak.
Bu kavram, özellikle Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarında büyük önem taşımıştır. Mustafa Kemal Atatürk, yeni kurulan genç Türkiye Cumhuriyeti'nin çağdaş medeniyetler seviyesine ulaşmasında sadece askerî zaferlerin yeterli olmadığını, asıl mücadelenin eğitim ve kültür alanında verileceğini vurgulamıştır. Atatürk, bu bağlamda öğretmenleri, aydınları ve sanatçıları "kültür ordusunun neferleri" olarak tanımlamış, onların toplumu aydınlatma ve Cumhuriyet değerlerini yayma görevine dikkat çekmiştir. Okullar, kütüphaneler, sanat merkezleri ve basın-yayın kuruluşları da bu ordunun savaş meydanları, kitaplar, sanat eserleri ve bilimsel çalışmalar ise cehalete karşı kullanılan silahları olmuştur.
Özetle, kültür ordusu; bir milletin fikrî, sanatsal ve bilimsel gelişimini amaçlayan, bu alanda çalışan bireylerin bir araya gelerek oluşturduğu, toplumun ilerlemesi ve aydınlanması için çaba gösteren büyük bir entelektüel ve kültürel hareketin metaforik adıdır.