Dilek kipleri, eylemin bir dilek, şart, gereklilik, istek veya emir şeklinde ifade edildiği kiplerdir. Bu kipler, zaman anlamı taşımazlar; daha çok eylemin yapılış amacını veya biçimini belirtirler. Türkçede dört temel dilek kipi bulunur.
1. Dilek-Şart Kipi (-sa, -se)
Bu kip, bir eylemin gerçekleşmesinin bir şarta bağlı olduğunu veya bir dileği ifade eder. Eyleme "-sa, -se" ekleri getirilerek oluşturulur.
- Bugün hava güzel olsa, pikniğe gidebiliriz. (Şart)
- Keşke ben de sizinle gelseydim. (Dilek)
- Derslerine düzenli çalışsan, daha başarılı olursun. (Şart)
- Biraz daha erken kalksan, kahvaltıya yetişirsin. (Şart)
2. Gereklilik Kipi (-malı, -meli)
Bu kip, bir eylemin yapılmasının zorunlu olduğunu, gerekli olduğunu veya bir öğüt niteliği taşıdığını belirtir. Eyleme "-malı, -meli" ekleri getirilerek yapılır.
- Sınava iyi çalışmalısın. (Gereklilik/Öğüt)
- Yarın sabah erkenden kalkmalıyım. (Zorunluluk)
- Okul kurallarına uymalıyız. (Gereklilik)
- Bu kitabı mutlaka okumalısın, çok güzel. (Öneri/Gereklilik)
3. İstek Kipi (-a, -e)
Bu kip, bir eylemin yapılmasını isteme, dileme veya bir öneride bulunma anlamı taşır. Eyleme "-a, -e" ekleri getirilerek yapılır ve genellikle birinci tekil ve birinci çoğul şahıslarda kullanılır. Araya "y" kaynaştırma harfi de girebilir.
- Bu akşam sinemaya gidelim mi? (Öneri/İstek)
- Ben de sizinle geleyim. (İstek)
- Tatile çıksak ne güzel olur. (Dilek) (Burada "olur" geniş zaman gibi görünse de, "olsa" ile birleşerek dilek anlamını pekiştirir. Saf istek kipi örneği "olsa" veya "olayım" şeklindedir.)
- Yarın sabah erkenden kalka. (Eski kullanımlarda veya belirli ağızlarda, "kalksın" yerine)
Daha yaygın kullanımlara örnek olarak "Gelecek yıl daha dikkatli olayım." veya "Şu işi bir de ben deneyeyim." verilebilir.
4. Emir Kipi (Eki Yoktur)
Bu kip, bir kişiye veya kişilere bir eylemi yapmaları yönünde doğrudan emir, buyruk veya rica bildirmek için kullanılır. Belirli bir kip eki yoktur; genellikle şahıs ekleriyle ifade edilir.
- Sen hemen buraya gel! (Emir - 2. tekil şahıs)
- O, dersine iyi çalışsın. (Emir - 3. tekil şahıs)
- Siz kapıyı kapatın. (Emir - 2. çoğul şahıs)
- Onlar odalarını toplasınlar. (Emir - 3. çoğul şahıs)
- Sus! (Emir - 2. tekil şahıs)
Gördüğün gibi, dilek kipleri günlük konuşmalarımızda ve yazılarımızda farklı niyetlerimizi belirtmek için sıkça kullandığımız önemli dilbilgisi unsurlarıdır. Örnekleri inceleyerek konuyu daha iyi kavrayabilirsin.