Bu dört özellik iki ayrı gruba ayrılır
Opak ve mat, maddenin ışıkla ilgili özellikleridir. Esnek ve berk ise maddenin kuvvet karşısındaki davranışıdır. Bu iki grup birbirinden bağımsız olduğu için bir madde aynı anda hem opak, hem mat, hem de berk olabilir.
Işıkla ilgili özellikler
1. Maddenin ışığı geçirmesi
Fen Bilimleri programında maddeler ışığı geçirme durumlarına göre üçe ayrılır:
- Saydam madde: Işığın neredeyse tamamını geçirir, arkası net görünür. Cam, su, hava.
- Yarı saydam madde: Işığın bir kısmını geçirir, arkası bulanık görünür. Buzlu cam, yağlı kâğıt, tül perde.
- Saydam olmayan (opak) madde: Işığı geçirmez, arkası görünmez. Tahta, demir, karton, duvar, kitap.
Ders kitaplarında bu üçüncü gruba saydam olmayan madde denir; opak aynı anlamda kullanılan diğer addır.
2. Maddenin ışığı yansıtması
Burada belirleyici olan maddenin adı değil, yüzeyidir:
- Düzgün yüzey üzerine düşen ışığı daha düzenli yansıtır; yüzey bu yüzden parlak görünür. Ayna, cilalı metal.
- Pürüzlü yüzey üzerine düşen ışığı farklı yönlere yansıtır; yüzey bu yüzden mat görünür. Kâğıt, tebeşir, kumaş, cilasız tahta.
Bu yüzden parlaklık ve matlık maddenin değişmez bir özelliği gibi düşünülmemelidir: aynı madde yüzeyi cilalandığında parlak, pürüzlendirildiğinde mat görünebilir.
Kuvvetle ilgili özellikler
- Esnek madde: Kuvvet uygulandığında şekli değişir, kuvvet ortadan kalkınca eski şekline geri döner. Lastik, sünger, yay, balon, plastik cetvel.
- Berk madde: Bu soruda berk sözcüğü, kuvvet uygulandığında kolayca eğilip bükülmeyen ve biçimi kolay değişmeyen maddeler için kullanılmaktadır. Cam bardak, seramik tabak, kurşun kalem, tuğla.
Terim notu: Berk, Fen Bilimleri öğretim programında yer alan resmî bir terim değildir. Programda maddeyi niteleyen özellikler sertlik, yumuşaklık, esneklik ve kırılganlık olarak sayılır. Bu sayfada terim, sorunun kullandığı anlamda ele alınmıştır.
Bir madde birden çok özelliği aynı anda taşır
- Cilasız tahta: opak + mat + berk
- Sırlı seramik tabak: opak + parlak + berk
- Lastik: opak + esnek
- Buzlu cam: yarı saydam + berk
- Ayna: opak + parlak + berk. Aynanın camı saydamdır, ama arkasındaki yansıtıcı kaplama ışığı geçirmediği için ayna bir bütün olarak opaktır.
Sık yapılan üç hata
- Opak ile mat aynı şey değildir. Opak, ışığın maddenin içinden geçip geçmediğiyle ilgilidir; mat ise yüzeyin ışığı nasıl yansıttığıyla. Bir madde opak olduğu hâlde parlak görünebilir: ayna ve cilalı demir ışığı geçirmez ama pırıl pırıldır.
- Sertlik, esneklik ve kırılganlık ayrı ayrı özelliklerdir. Fen Bilimleri programı bunları maddeyi niteleyen farklı özellikler olarak sayar. Bu yüzden bir maddenin esnek olmaması, doğrudan "sert" ya da "kırılgan" olduğu anlamına gelmez; her biri ayrı ayrı bakılması gereken bir özelliktir.
- Şekli kalıcı olarak değişen her madde esnek değildir. Oyun hamuru ve kile kuvvet uygulandığında şekil değişir, ama kuvvet kalkınca eski hâline dönmez. Esnekliğin ölçütü tam olarak budur: kuvvet kalkınca eski şekline dönmek. Dönmüyorsa o madde esnek değildir.