Çekimli fiil, Türkçede bir eylemin kim tarafından (kişi), ne zaman (zaman) ve hangi niyetle veya koşulla (kip) yapıldığını gösteren, ekler almış fiil demektir. Kısacası, fiilin kök veya gövdesinin üzerine zaman, kip ve kişi ekleri getirilerek oluşturulur.
Bir fiilin çekimli olabilmesi için mutlaka bir kip (haber kipleri veya dilek kipleri) ve bir kişi eki alması gerekir. İşte size farklı kipler ve şahıslara göre çekimli fiil örnekleri:
Örneklerimizi "gel-" (to come) ve "oku-" (to read) fiil köklerini kullanarak çeşitlendirelim:
1. Haber Kiplerine Göre Çekimli Fiiller (Zaman Bildirirler)
Haber kipleri, eylemin ne zaman yapıldığını (geçmiş, şimdiki, gelecek, geniş zaman) bildirir.
- Geniş Zaman (-r, -ar, -er): Eylemin her zaman, sürekli yapıldığını veya bir alışkanlığı ifade eder.
- Ben her sabah erken kalkarım. (kalk- + -ar- + -ım)
- O, kitapları severek okur. (oku- + -r)
- Biz her yaz tatile gideriz. (git- + -er- + -iz)
- Şimdiki Zaman (-yor): Eylemin şu an yapıldığını ifade eder.
- Şu an ders çalışıyorum. (çalış- + -ıyor- + -um)
- Annem yemek yapıyor. (yap- + -ıyor)
- Onlar bahçede oynuyorlar. (oyna- + -ıyor- + -lar)
- Gelecek Zaman (-acak, -ecek): Eylemin gelecekte yapılacağını ifade eder.
- Yarın sinemaya gideceğiz. (git- + -ecek- + -iz)
- Seneye üniversiteye başlayacağım. (başla- + -yacak- + -ım)
- Haftaya yeni bir proje sunacaklar. (sun- + -acak- + -lar)
- Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (-dı, -di): Eylemin yapıldığını bizzat görüp bildiğimiz veya emin olduğumuz geçmişi ifade eder.
- Dün akşam filmi izledim. (izle- + -di- + -m)
- Sınavdan yüksek not aldın. (al- + -dı- + -n)
- O, bu habere çok sevindi. (sevin- + -di)
- Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (-mış, -miş): Eylemin yapıldığını başkasından duyduğumuz veya sonradan fark ettiğimiz geçmişi ifade eder.
- Çocukken çok yaramaz olmuşum. (ol- + -muş- + -um)
- Meğer sen okulu bitireli yıllar olmuş. (ol- + -muş)
- Onlar şehri terk etmişler. (et- + -miş- + -ler)
2. Dilek Kiplerine Göre Çekimli Fiiller (Niyet, İstek, Gereklilik Bildirirler)
Dilek kipleri, eylemin bir dilek, şart, gereklilik veya emir şeklinde yapıldığını bildirir, zaman anlamı taşımazlar.
- Gereklilik Kipi (-malı, -meli): Eylemin yapılmasının gerekli veya zorunlu olduğunu ifade eder.
- Bugün ödevlerimi bitirmeliyim. (bitir- + -meli- + -yim)
- Siz daha dikkatli olmalısınız. (ol- + -malı- + -sınız)
- Herkes kurallara uymalı. (uy- + -malı)
- Şart Kipi (-sa, -se): Eylemin yapılmasının bir şarta bağlı olduğunu ifade eder.
- Eğer erken kalksam, otobüse yetişirim. (kalk- + -sa- + -m)
- Sen de gelsen, çok eğleniriz. (gel- + -se- + -n)
- Hava güzel olsa, pikniğe gideriz. (ol- + -sa)
- İstek Kipi (-a, -e): Eylemin yapılmasını bir istek veya temenni şeklinde ifade eder. (Genellikle 1. tekil ve 1. çoğul şahısta kullanılır.)
- Şu kitabı bir okuyayım. (oku- + -y- + -ayım)
- Birlikte dışarı çıkalım. (çık- + -alım)
- Emir Kipi (Kişi ekleri ile): Eylemin yapılmasını bir emir veya talimat şeklinde ifade eder.
- Sen hemen buraya gel! (gel!)
- Siz sessiz olun! (ol- + -un)
- O da bizimle gelsin. (gel- + -sin)
Gördüğünüz gibi, bir fiil kökü veya gövdesi farklı ekler alarak birçok farklı anlam kazanabilir. Bu ekler sayesinde, bir cümlede eylemi kimin yaptığını, ne zaman yaptığını ve hangi niyetle yaptığını kolayca anlayabiliriz. Bu yüzden Türkçede fiillerin çekimlenmesi, dilin zenginliğini ve ifade gücünü gösteren önemli bir özelliktir.