Mağmanın yerin derinliklerinden hareket ederek yeryüzüne çıkması veya yeryüzüne yakın derinliklere kadar gelerek soğuması olayına volkanizma denir.
Volkanizma sırasında mağma katı, sıvı ve gaz halinde yeryüzüne çıkar. Çıkan sıvı maddelere lav, katı maddelere tüf denir. Gazların çoğu ise su buharıdır.
Volkan konilerinin tepesinde bulunan çukurluğa krater denir. Volkanizma ile çıkan malzemeler çıktığı yerde birikerek volkan konilerini oluşturur. Volkandan çıkan maddeler lav ise volkan bacasından akma şeklinde hareket eder, tüf veya gaz çıkışı olursa patlama olur.
Bazı volkan dağları oluştuktan sonra tekrar püskürme olabilir. Daha sonra meydana gelen püskürme ile koninin tepe kısmı parçalanabilir ve böyle oluşmuş çanaklara kaldera denir (Örnek: Nemrut Dağı).
Volkan dağlarının yükseltisinin az veya çok olmasında lavların akışkanlığı etkilidir:
- Lavların akıcılığı fazla ise yükseltisi az olan yayvan görünüşlü volkan konisi oluşur. Bunlara tabla veya plato volkanlar denir (Örnek: Karacadağ volkan dağı).
- Lavların akıcılığı az ise yükseltisi fazla olan volkan dağları oluşur. Bunlara da kalkan volkanları denir (Örnek: Ağrı Dağı).
Bazı bölgelerde volkanik faaliyet sadece gaz patlaması şeklinde olabilir. Bu durumda gaz çıkışının meydana geldiği yerde koni yerine geniş bir çukurluk oluşur. Bu çukurluğa patlama çukuru veya maar denir. Bu çukurlukta su birikmesi sonucu göl oluşur (Örnek: Konya-Karapınar'da oluşmuş Meke Tuzlası Gölü).
Volkan dağları çevresi tehlikesine rağmen sık nüfusludur; bunun sebebi çevrelerinde oluşan verimli tarım alanlarıdır.
Türkiye'de Volkanik Bölgeler
- Doğu Anadolu Bölgesi: Ağrı, Tendürek, Süphan, Nemrut
- İç Anadolu Bölgesi: Erciyes, Hasan Dağı, Melendiz Dağı, Karadağ, Karacadağ
- Akdeniz Bölgesi: Hassa Yöresi (Hatay) ve Ceyhan (Adana) çevresi
- Güneydoğu Anadolu Bölgesi: Karacadağ
- Ege Bölgesi: Kula volkanları
- Karadeniz Bölgesi: Köroğlu Dağları (hem volkanik, hem de kıvrım dağıdır)
Yeryüzündeki Başlıca Volkanik Bölgeler
- Atlas Okyanusu'nun orta kesimi
- Akdeniz ve çevresi
- Doğu Afrika
- Büyük Okyanus çevresi (en fazla bu bölgede görülmektedir, bu sebeple buraya Pasifik Ateş Çemberi denir)