Fiiller, hareket, oluş veya durumu bildiren sözcüklerdir. Türkçede fiiller, cümlede farklı anlamlar kazanmak, zamanı ve kişiyi belirtmek için çeşitli ekler alırlar. Bu ekler sayesinde fiiller canlı ve değişken bir yapıya bürünür. Fiillerin aldığı başlıca ekleri iki ana başlık altında inceleyebiliriz:
1. Kip Ekleri (Zaman ve Tasarlama Ekleri):
Fiil kök veya gövdelerine gelerek eylemin ne zaman yapıldığını (geçmiş, şimdi, gelecek, her zaman) veya nasıl bir niyetle (istek, dilek, şart, gereklilik, emir) yapıldığını bildiren eklerdir. Kip ekleri kendi içinde ikiye ayrılır:
-
Haber (Bildirme) Kipleri: Eylemin gerçekleştiği zaman hakkında bilgi verirler.
- Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (-dı, -di, -du, -dü / -tı, -ti, -tu, -tü): Eylemin bizzat görülerek veya kesin olarak bilindiği geçmiş zamanı ifade eder.
Örnek: *oku-du-m*, *gel-di-n*
- Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (-mış, -miş, -muş, -müş): Eylemin başkasından duyulduğu veya sonradan fark edildiği geçmiş zamanı ifade eder.
Örnek: *gel-miş-sin*, *yap-mış-lar*
- Şimdiki Zaman (-yor / -makta, -mekte): Eylemin konuşma anında yapıldığını belirtir.
Örnek: *yaz-ıyor-um*, *gül-mekte-yiz*
- Gelecek Zaman (-acak, -ecek): Eylemin konuşma anından sonra yapılacağını bildirir.
Örnek: *git-ecek-sin*, *bitir-ecek-ler*
- Geniş Zaman (-r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür): Eylemin her zaman yapıldığını, alışkanlıkları veya genel geçer durumları ifade eder.
Örnek: *oku-r-um*, *çalış-ır-ız*
-
Dilek (Tasarlama) Kipleri: Eylemin gerçekleşme zamanından çok, bir dilek, şart, gereklilik veya emir anlamı taşıdığını belirtirler.
- Gereklilik Kipi (-malı, -meli): Eylemin yapılmasının gerekli olduğunu veya bir zorunluluğu ifade eder.
Örnek: *gel-meli-yiz*, *gör-meli-sin*
- Şart Kipi (-sa, -se): Eylemin gerçekleşmesinin bir şarta bağlı olduğunu belirtir.
Örnek: *yap-sa-n*, *bil-se-ler*
- İstek Kipi (-a, -e): Eylemin yapılmasını bir istek veya dilek olarak ifade eder. Genellikle birinci tekil ve çoğul şahıslarda kullanılır.
Örnek: *gör-e-yim*, *gel-e-lim*
- Emir Kipi (Eki yoktur, şahıs ekleriyle oluşur): Eylemin yapılmasını emreder.
Örnek: *gel!* (sen), *oku-sun* (o)
2. Şahıs (Kişi) Ekleri:
Fiil kök veya gövdelerine kip eklerinden sonra gelerek eylemi kimin yaptığını (ben, sen, o, biz, siz, onlar) bildiren eklerdir. Her kipin kendine özgü şahıs ekleri olsa da, genel olarak şu ekler kullanılır:
- Ben: -m (geldi-m, görüyoru-m)
- Sen: -n (geldi-n, görüyorsu-n)
- O: (ek almaz, bazen -sun/-sın/-sun/-sün alır) (geldi, görsün)
- Biz: -k (geldi-k, görüyoru-z)
- Siz: -nız, -niz, -nuz, -nüz (geldi-niz, görüyorsu-nuz)
- Onlar: -ler, -lar (geldi-ler, görüyor-lar)
Özetle, fiillerin aldığı bu kip ve şahıs ekleri, eylemin ne zaman ve kim tarafından gerçekleştirildiğini net bir şekilde ortaya koyarak dilimize zenginlik ve ifade gücü katmaktadır.