Saltuklular (1072–1202), Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliklerindendir. Merkezleri Erzurum'du.
Başlıca eserleri:
- Tepsi Minare (Saat Kulesi): Erzurum'un simgelerindendir.
- Kale Mescidi: Erzurum Kalesi içindedir, beyliğin en eski yapılarındandır.
- Erzurum Ulu Camii (Atabey Camii): 1179'da yapılmıştır; sade ve görkemli bir Anadolu Selçuklu öncesi cami örneğidir.
- Üç Kümbetler: Erzurum'daki anıt mezarlar. En büyüğünün Emir Saltuk'a ait olduğu kabul edilir.
- Mama Hatun Kervansarayı ve Türbesi (Tercan, Erzincan): Türbe, dairesel planı ve etrafını çeviren duvarıyla Türk mimarisinde eşi az bulunan bir yapıdır. Adını, beyliği yöneten Mama Hatun'dan alır.
Tarihsel önemi:
- 1071 Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu'nun Türkleşmesinde rol oynayan ilk beyliklerdendir.
- Doğu Anadolu'da Gürcü ve Bizans saldırılarına karşı sınırı korumuşlardır.
- Mama Hatun, Türk tarihinde bir beyliği yöneten kadın hükümdarlardan biri olarak dikkat çeker.
- Beylik 1202'de Anadolu Selçuklu Devleti tarafından ortadan kaldırılmıştır.
Aynı dönemin diğer ilk Türk beylikleri: Danişmendliler (Sivas-Tokat), Mengücekliler (Erzincan), Artuklular (Mardin-Diyarbakır) ve Çaka Beyliği (İzmir).