Mayoz bölünme, kromozom sayılarının nesiller boyunca sabit tutulmasını sağlayan özel bir hücre bölünmesidir. Bu bölünme ile diploit (2n) hücrelerden haploit (n) hücreler oluşur ve bu haploit hücrelere gamet denir. Mayozun temel amacı, kromozom sayısını yarıya indirerek üreme hücrelerinin oluşmasını sağlamaktır.
Mayoz bölünme iki ardışık evreden oluşur: Mayoz I ve Mayoz II. Her iki evrede de profaz, metafaz, anafaz ve telofaz aşamaları bulunur. Mayoz I sırasında homolog kromozomlar eşleşir, tetrat yapısı oluşturur ve krossing-over (gen değişimi) gerçekleşir. Bu olay tür içi genetik çeşitliliği artırır.
Mayoz I sonunda homolog kromozomlar ayrılarak iki haploit hücre oluşur. Mayoz II ise mitoz benzeri bir bölünme olup kardeş kromatitlerin ayrılmasıyla sonuçlanır ve toplamda dört haploit hücre meydana gelir.
Mayoz bölünme erkeklerde testislerde spermatogenez, dişilerde yumurtalıklarda oogenez şeklinde gerçekleşir. Spermatogenezde dört işlevsel sperm hücresi oluşurken, oogenezde bir büyük yumurta hücresi ve üç küçük kutup hücresi oluşur.
Mayoz ve mitoz arasındaki temel farklar şunlardır:
- Mayoz, üreme hücrelerinde; mitoz ise vücut hücrelerinde görülür.
- Mayoz sonucu oluşan hücrelerin kromozom sayısı yarıya iner, mitozda sabit kalır.
- Mayoz, iki kez çekirdek ve sitoplazma bölünmesi içerir; mitozda bir kez olur.
- Mayozda gen değiş tokuşu (krossing-over) ve tetrat oluşumu görülür; mitozda görülmez.
- Mayozda oluşan hücreler kalıtsal olarak farklıdır; mitozda ise aynıdır.