a, e düz-geniş ünlüleriyle biten fiillere şimdiki zaman eki “-yor” getirildiğinde, bu ünlüler daralarak “ı, i, u, ü” biçimlerine dönüşür. Bu olaya ünlü daralması denir.
Örnekler
- ağla – yor → ağlıyor (a › ı)
- bekle – yor → bekliyor (e › i)
- oyna – yor → oynuyor (a › u)
- söyle – yor → söylüyor (e › ü)
Daralma, olumsuzluk ekinin ünlüsünde de gerçekleşir:
- kork-ma-yor → korkmuyor
- gel-me-yor → gelmiyor
Önemli Kurallar ve İstisnalar
- “de-” ve “ye-” Fiilleri: “de-” ve “ye-” fiil köklerine kaynaştırma harfi “-y-” giren ekler getirildiğinde de daralma olur (örneğin: diyen, diye, yiyen, yiyecek). Ayrıca “ne-ye → niye” kelimesinde de daralma vardır.
- Yazım Kuralları: “de-” ve “ye-” dışındaki fiillere “-yor” dışında bir ek getirildiğinde yazıda daralma olmaz. Daralma varmış gibi yazmak yazım yanlışıdır (örneğin: anlayan doğru, anlıyan yanlıştır).
- Yardımcı Ünlü Durumu: Ünsüzle biten fiillere “-yor” eki getirilirken sözcük ile ek arasında kullanılan yardımcı ünlülerde (örneğin: yak-ı-yor, kes-i-yor) ünlü daralması yoktur.