Kayaçların özellikleri yer şekillerini nasıl etkiler?

Question

kayaçların yapısı yer şekillerni nasıl etkiler?

Answer 1

Kayaçlar, yerkabuğunu oluşturan, mineral kütleleridir. Kayaçların özellikleri, kendilerini oluşturan minerallerin sayısız bir araya geliş biçimine bağlıdır ve engebe biçimleri, hidrolojik yapı ve bitkisel oluşumlar üstünde çok büyük etkileri vardır.

Kayaçlar mekanik niteliklerine göre şu şekilde sınıflandırılabilir:

• Sıkı kayaçlar: Granitler, kireçtaşları, killer
• Gevşek kayaçlar: Kumlar
• Geçirimli kayaçlar: Kireçtaşları ve kumlar
• Geçirimsiz kayaçlar: Killer
• Eriyebilen kayaçlar: Karbonatlı ve tuzlu kayaçlar
• Erimeyen kayaçlar

Bileşim, köken ve yerleşmelerine göre ise kayaçlar iki büyük öbeğe ayrılır:

1. İç kayaçlar: Derinlerde gaz, sıvı ve billur magmasından oluşurlar. Dış kaynaklı bütün jeolojik oluşumların tabanı olarak belirirler. Yanardağ etkinlikleri sonucunda yüzeye çıkabilirler.
2. Dış kayaçlar: Genellikle tortul olan bu kayaçlar, atmosfer etkenlerinin iç kayaçlara yaptığı etki sonucunda oluşurlar.

Yerkabuğunda en bol bulunan kayaçlar olan püskürük kayaçlar ise, akışkan bir magmanın Yer'in yüzeyine ulaşması ve burada lav biçiminde akmasıyla oluşur.

Answer 2

Ülkemizin yer şekilleri, dünyadaki diğer bölgelerde olduğu gibi iç ve dış kuvvetlerin etkisiyle oluşmuştur.

İç Kuvvetler: Volkanizma, depremler ve tektonik hareketlerdir. Bu kuvvetler yeryüzünü hızlı bir şekilde şekillendirir ve büyük yer şekillerinin oluşmasına neden olur. Bu olayların sonucunda yer şekilleri yükselir, kıvrılır veya kırılır; yeni dağlar ve çukur alanlar ortaya çıkar.

Dış Kuvvetler: Akarsular, buzullar, rüzgarlar ve dalgalar gibi aşındırıcı güçlerdir. Bu kuvvetler yeryüzünü yavaş yavaş aşındırır. İç kuvvetler yeryüzüne engebeler kazandırırken, dış kuvvetler bu engebeleri aşındırır, törpüler ve aşınan malzemeyi çukur alanlara biriktirir. Bu süreç sonunda yeryüzü düzelmeye çalışır ve düz alanlar, peneplenler oluşur.

İç ve dış kuvvetlerin faaliyetleri günümüzde de devam etmektedir.

Yer şekillerinin oluşum süreci jeolojik zaman çizelgesi içinde aşağıdaki gibi özetlenebilir:

• 1. Zaman (4 milyar yıl önce): Türkiye'nin arazisinde Tethys Denizi bulunuyordu. Daha sonra bu denizin tabanı yükselerek ülkemizin çekirdeğini oluşturdu. Bu dönemde oluşan araziler sertleşmiş (masif) yapıdadır; esnemez ve kırılmazlar. Trakya'da Yıldız Dağları, Ege'de Menteşe, İç Anadolu'da Kırşehir ve doğuda Bitlis masif alanları bulunur. Bu dönemde oluşan bitki kalıntıları günümüzdeki taşkömürü yataklarını oluşturmuştur.
• 2. Zaman (360 milyon yıl önce): Bu dönemde yerkabuğu hareketleri (tektonizma) az gerçekleşmiş, dış kuvvetler masif alanları aşındırmıştır.
• 3. Zaman (160 milyon yıl önce): Alp-Himalaya kıvrım kuşağı etkisiyle ülkemizin arazisi yükselmiş ve Anadolu Yarımadası bugünkü görünümünü almıştır. Toroslar ve Anadolu Dağ Kuşakları oluşmuş, volkanizma ve faylanma etkin olmuştur. Bu dönemde oluşan bitki kalıntıları günümüzdeki linyit yataklarına zemin hazırlamıştır. Ayrıca petrol, tuz ve bor mineralleri de bu dönemde oluşmuştur.
• 4. Zaman (2 milyon yıl öncesinden günümüze): Buzul Dönemi ve buzulların erimesi dönemleri yaşanmıştır. Türkiye son şeklini almış, delta ovaları ve akarsu sistemleri oluşmuştur. Ege Denizi, Egeit karasının çökmesiyle meydana gelmiş, İstanbul ve Çanakkale Boğazları oluşmuştur. Bu çökme Marmara, Karadeniz ve Akdeniz havzalarında halen devam etmektedir.