Karagöz ve Hacivat, taklide ve karşılıklı konuşmaya dayanan, iki boyutlu tasvirlerle bir perdede oynatılan gölge oyunudur. Karagöz oynatıcısına kurgusal, hayalbaz denir; yardımcıları ise çırak, yardak, dayrezen ve sandıkkar'dır. Oyunda konuşmaların değişmesi baş hareketleriyle yapılır.
Bu iki karakterin gerçekten yaşayıp yaşamadığı ve yaşadıysa nerede nasıl yaşadığı kesin olarak bilinmemektedir, anlatılanlar rivayete dayanmaktadır:
- Birinci rivayet: Halkbilimciler, Karagöz'ün bazı oyunlarda Çingene olduğunu kendi ağzıyla itiraf etmesi, Bulgar gaydası çalması ve Evliya Çelebi'nin tanıklığına dayanarak Bizans imparatoru Konstantin'in Çingene seyisi Sofyozlu Bali Çelebi olduğunu ileri sürmektedir.
- İkinci rivayet: Hacı İvaz Ağa (Hacivat) ve demirci ustası Karagöz, Orhan Gazi devrinde Bursa'da cami yapımında çalışan iki işçidir. Cami inşaatının vaktinde bitmemesi üzerine Orhan Gazi'nin emriyle başları kesilerek idam edilmişlerdir. Karagöz ve Hacivat'ın ölümlerine çok üzülen Şeyh Küşteri, tasvirlerini yaparak perde arkasından oynatmaya başlamış ve bu sayede tanınmalarını sağlamıştır.